Mehmet Bingöl [email protected]

Merkez Bankası’ndan alınan zorunlu karşılık faizlerinde Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi oran

Bankaların Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası (TCMB) nezdinde tutulan zorunlu karşılıklardan elde ettiği faiz gelirleri dolayısıyla uygulanacak Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi (BSMV) oranı konusundaki son gelişmeler bu yazımızda değerlendirilmektedir.

Bilindiği üzere 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu’nun 28. maddesine göre; banka ve sigorta şirketlerinin her ne şekilde olursa olsun yapmış oldukları bütün muameleler dolayısıyla kendi lehlerine, her ne nam ile olursa olsun nakden veya hesaben aldıkları paralar BSMV’ye tabidir. Mevzuata göre; genel vergi nispeti %5 olmakla birlikte bankalar arası mevduat işlemlerinden elde edilen gelirler için %1 oranında vergi hesaplanmaktadır (1).

Bu çerçevede TCMB nezdinde tutulan Zorunlu Karşılıklardan elde edilen faiz gelirleri Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi kapsamındadır. Bu tamam, ama verginin nispeti ise %5’mi yoksa %1’mi olmalı?

Eski yıllardaki uygulamalarda “T.C. Merkez Bankası nezdinde depo edilmiş para” niteliği taşımaları sebebiyle bankaların bu tutarlar üzerinden elde ettikleri faiz geliri için %1 BSMV hesaplanmaktaydı (2). Ancak nedendir bilinmez bazı kurumların bu konuda Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi’ne yaptıkları müteaddit mukteza talepleri sonucunda gelen cevabi yazılar sonrasında bankalardaki genel uygulamanın %5’e dönmesi söz konusu oldu (3), (4). Maliye Gelir İdaresi burada yaptığı yorumda bu işlemin “bankalar arası mevduat” işlemlerinden farklı olduğunu ve bu sebeple faiz gelirleri için genel oranın uygulanmasını uygun gördü. Maliye yaptığı değerlendirmede; “mevduatın hukuki niteliğinin ‘karz (ödünç’) sözleşmesi, munzam karşılıkların ise ‘usulsüz tevdi’ sözleşmesi olduğunu ileri sürerek mevduat ile munzam karşılık tutarlarının birbirinden ayrı olarak değerlendirilmesi gerektiği” sonucuna varmış ve %5 BSMV uygulanmasını öngörmüştür.

Tabii bize göre İdare’nin yorum ve değerlendirmesi öznel bir değerlendirmeydi ve bir hukuki süreçten (yargı süreci) geçmemişti. Oysa zorunlu karşılıklar esas itibariyle “T.C. Merkez Bankası nezdinde depo edilmiş para” niteliği taşımaları sebebiyle %1 BSMV nispetinin uygulanması mevzuata uygunluk teşkil etmektedir. Nitekim Yargı sürecindeki son gelişmeler bu yöndedir.

Gerekçelerimizi aşağıdaki gibi öne sürebiliriz.

Türkiye’de kurulmuş veya şube açmak suretiyle Türkiye’de faaliyet gösteren bankaların 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun 10’uncu maddesine göre zorunlu karşılık yükümlülüğü vardır. Bu bankalar, kabul ettikleri Türk lirası mevduat, döviz tevdiat hesapları ve altın depo hesapları karşılığında, esas ve usulleri Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB)’ce belirlenmek üzere, TCMB nezdinde açılan hususi bloke bir hesapta nakden zorunlu karşılık tesis etmekle yükümlüdürler.

Zorunlu karşılık genel anlamda mevduat kabul eden finansal kuruluşların bir anlamda topladıkları mevduatlara ve diğer kaynaklara karşılık olarak merkez bankası nezdinde tutmak zorunda oldukları parasal tutarı ifade etmektedir. Türkiye’de zorunlu karşılıklara ilişkin esaslar 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu’nun 40’ıncı maddesine istinaden çıkarılan ikincil mevzuat düzenlemeleri ile yürütülmektedir.

Yargıtay’ın mevduat konusunu; “kendine özgü yapısı olan bir sözleşme” hükme bağlaması ve TCMB tarafından zorunlu karşılıklara ödenen faizlerin tamamen ekonomik gerekçelerle ve bankalar arası para piyasalarında yürütülen faaliyetlerin sağlıklı bir şekilde sürdürülebilmesi amacıyla alınmış bir kararın sonucu olduğundan bahisle, zorunlu karşılık olarak T.C. Merkez Bankası nezdinde depo edilmiş paranın “mevduat vasfı” ağır basmaktadır.

Öte yandan, T.C. Merkez Bankası hesap planında ve bilançosunun “yükümlülükler” tarafında kaydedilen zorunlu karşılık tutarları bankaların T.C. Merkez Bankası nezdindeki deposu, mevduatı niteliğindedir. Bankacılık hesap planında da T.C. Merkez Bankası’nın bankalara yapmış olduğu mevduatlar, yine “bankalar arası mevduat” olarak değerlendirilmekte ve bu çerçevede banka muhasebesine yansıtılmaktadır. Bankalar da “Bankacılık hesap planı” uyarınca T.C. Merkez Bankası’nda bulunan bahse konu tutarları kendi muhasebe ve finansal tablolarında, “Bankalar Arası Mevduat” olarak izlemektedirler.

Bu hukuki değerlendirme ve muhasebe açıklamalarından sonra, bankaların çeşitli amaçlarla birbirleri nezdinde bulundurdukları bir mevduat türü niteliği haiz olan zorunlu karşılık tutarları üzerinden %1 BSMV hesaplanması gerektiği yönündeki değerlendirmenin vergi hukukuna uygunluk gösterdiği düşünülmektedir.

Bu açıklamalara göre; TCMB nezdindeki zorunlu karşılıklar sebebiyle yatırılan paralar bankaların çeşitli amaçlarla birbirleri nezdinde bulundurdukları mevduat niteliğinde olduğundan T.C. Merkez Bankası’ndan elde edilen faizler üzerinden “Bankalar Arası Mevduat Faizleri” için geçerli olan %1 nispetinin esas alınması ve BSMV hesaplanmasının buna göre yapılması gerekir. Çünkü;

- T.C. Merkez Bankası da bir bankadır ve

- Bankaların zorunlu karşılık tesisi çerçevesinde T.C. Merkez Bankası’na yatırdıkları paralar da mevduat niteliğini haizdir.

- Bankalar arası mevduat muameleleri sonucu lehe alınan paralar üzerinden %1 oranında BSMV hesaplanmalıdır.

Sonuç olarak bankalar;

- İhtirazi kayıtla beyanname verip bahse konu matrah kısmı üzerinden yapılan tarhiyat için Vergi Mahkemesi nezdinde dava açabilirler. (Vergi Usul Kanunu’nun 112/4 maddesi gereğince tecil faizi oranında faiz talebiyle.)

- Eski dönemler için “Düzeltme-Şikâyet-Dava” (5) yolunu deneyebilirler.

- Veya uygulamalarında doğrudan %1 BSMV oranını esas alabilirler. (Bir inceleme ve tarhiyat söz konusu olursa o aşamada dava açılabilir.)

Dipnotlar:

(1) Gider Vergileri Kanunu Madde: 33 ve buna ilişkin 98/11591 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı

(2) Mehmet Bingöl, Bankacılık Sektöründe Vergilendirme, Sh.494-497, Maliye Hesap Uzmanları Derneği Yayını, 2021, İstanbul

(3) Maliye Bakanlığı’nın 23.10.1996 tarih ve B.07.0.GEL.0.56/5601-774/50400 sayılı muktezası

(4) Gelir İdaresi Başkanlığı, Büyük Mükellefler Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 05.09.2011 tarih ve B.07.1.GİB.4.99.16.02-6802-33-107 sayılı muktezası

(5) Vergi Usul Kanunu Madde: 116-126, İYUK Madde:10