Mehmet Bingöl [email protected]

Aracı kurumların kredili hisse işlemlerinde şüpheli alacak karşılığı

Yaşanan fon krizi ile birlikte BİST hisselerindeki devam eden gerileme bir soruna daha yol açtı: Tahsil edilemeyen “aracı kurum” kredileri.

Bilindiği gibi bazı portföy yönetim şirketleri tarafından kurulan "Serbest Yatırım Fonları" Borsa İstanbul’da (BİST’de) işlem hacmi çok sığ olan, küçük şirketlerin hisselerini satın aldı. Fonlar ve ilişkili şirketler, kendi aralarında yaptıkları işlemlerle bu sığ hisselerin fiyatını yapay bir şekilde yukarı çekti. Fonların birim fiyatları şiştikçe, küçüklü büyüklü, bilinçli bilinçsiz binlerce yatırımcı bu sisteme dahil oldu. Sonunda kamu otoriteleri de dahil herkesin gözü önünde şişen devasa balon patladı ve fon krizi olarak adlandırılan sorunlar yumağı ortaya çıktı.

Bir taraftan işleme kapatılan fonların tasfiyesi için çözümler aranırken, hisse senetlerini teminat göstererek alınan kredilerde de sorunlar çıkmaya başladı. Aracı kurumların kredili menkul kıymet işlemlerindeki kredilerde tahsilat zorlaştı. Zira teminat değer kaybı nedeniyle teminat tamamlama çağrıları gelince, kredi kapamaları için fonlarla hiç alakası olmayan hisse senetlerindeki satışlar hisselerin fiyatlarının daha da düşmesine yol açtı. Tabii fon krizi ile birlikte genel olarak hisse senedi piyasası oldukça olumsuz etkilendi.

Aracı kurumların bahse konu “Kredili Menkul Kıymet” işlemlerinde ortaya çıkan ve tahsil edilemeyen bu kredi alacakları kurumlar vergisi matrahından düşülebilir mi?

Aracı kurumlar vergi işlemlerinde Vergi Usul Kanunu mevzuatına tabi oldukları için bu mevzuat kapsamındaki “şüpheli alacaklar karşılığı” hükümlerinden yararlanabilirler.

Kanun maddesi şöyledir:

Madde 323 Şüpheli Alacaklar

“Ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla;

“1. Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar;

“……………………..

“Şüpheli alacak sayılır.

“Yukarıda yazılı şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir.

“Bu karşılığın hangi alacaklara ait olduğu karşılık hesabında gösterilir. Teminatlı alacaklarda bu karşılık teminattan geri kalan miktara inhisar eder.”

“Şüpheli alacakların sonradan tahsil edilen miktarları tahsil edildikleri dönemde kar-zarar hesabına intikal ettirilir.

“………...”

Bu madde hükmüne göre; hukuki takip konusu kredi alacakları, başka deyişle dava veya icra safhasına intikal ettirilmiş alacaklar şüpheli alacak sayılır ve yasal defterlerde “karşılık” ayırmak suretiyle kurumlar vergisi matrahının tespitinde gider kaydedilebilir.

Tabii teminatlı alacaklarda ayrılacak karşılık tutarı, teminatın karşılayamadığı kısım kadar olur. Kanuna göre; “Teminatlı alacaklarda bu karşılık teminattan geri kalan miktara inhisar eder.”

Kredili Menkul Kıymet işlemlerinde alınan teminat hisse senetleri olduğu için teminat tutarının hesabında bu hisselerin Borsa’daki fiyatı esas alınmak durumundadır. Hisse senedi fiyatlarında ise sürekli değişkenlik söz konusudur. Dolayısıyla bu çerçevede şüpheli alacak karşılığının hangi tarih itibariyle ayrılması gerektiği konusu önümüze gelmektedir.

1. Hukuki takibin başlatıldığı tarih mi?

2. Yoksa hesap dönemi sonu mu?

Yukarıdaki kanun hükmüne göre şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir. Bu nedenle hukuki takibin başlatıldığı başka deyişle dava veya icra safhasına intikal ettiği hesap döneminin (genellikle takvim yılı) son günü itibariyle o günkü teminat tutarı esas alınarak karşılık ayrılması mevzuata uygun olacaktır. Zira kurumlar vergisi açısından değerleme günü hesap döneminin son günü olan 31.12. tarihidir. Böylece 2026 hesap dönemi aşılmamak kaydı ile son geçici vergi döneminde karşılık ayrılmış dönem matrahının beyanı tavsiye olunur. Takip eden yılda karşılık ayrılamaz.

Tahsilat sürecinin uzaması durumunda 2026 yılından sonraki takip eden yıllarda bir düzeltme veya değişiklik yapılmasına gerek yoktur. Asıl olan kredinin tahsilinin şüpheli hale geldiği 2026 yılındaki durumdur.

Öte yandan belirtmek gerekir ki; karşılık ayrılan şüpheli alacaklar tutarının daha önce hasılat yazılmış olup olmamasının bir önemi bulunmamaktadır. Zira ortada aracı kurumda meydana gelen bir zarar söz konusudur. Danıştay’ın kararları da (*) bu doğrultudadır.

(*) Danıştay Dördüncü Daire

Tarih                    : 31.10.2006

Esas No              : 2006/2484

Karar No             : 2006/2047

“Tahsil edilemeyen ancak ödenmesi gereken kredinin genel ifadeyle şirketin aktif tutarı ile borçları arasındaki fark olarak tanımlanan öz sermayesinde, geri tahsil edilemeyen kredi tutarında bir azalmaya neden olacağı açıktır.”

“Bu durumda, ticari faaliyetin bir unsuru olan ve icra yoluyla takip edilen krediye ilişkin olarak Kanunda öngörülen şüpheli alacak karşılığı ayırma koşulları olayda gerçekleşmiş olup, söz konusu kredinin hasılat hesaplarına intikal ettirilmediği gerekçesiyle karşılık ayrılamayacağı ileri sürülerek yapılan tarhiyatta ve bu tarhiyata karşı açılan davada tarhiyatın tamamen kaldırılması gerekirken vergi aslına ilişkin kısmının reddedilmesinde yasaya uyarlık bulunmamaktadır.”