Volkan Karsan [email protected]

Refahın görünmeyen anahtarı: Kuralsever olmak

Geçenlerde şunu düşündüm: Türkiye'de kurallara uyan insanlar neden zaman zaman kendilerini açıklamak zorunda hissediyor?

Kırmızı ışıkta bekleyen, sırasını bozmayan, yere çöp atmayan, randevusuna zamanında giden ya da vergisini günü gününe ödeyen birinin yaptığı şey aslında olağan değil mi? Ama bizde bazen tam tersi yaşanıyor. Kurala uyan değil, kuralı delen "uyanık", "işini bilen", "pratik zekâlı" diye övülebiliyor.

Sanki kurallar, birlikte yaşamayı kolaylaştıran ortak ilkeler değil de, aşılması gereken engellermiş gibi...

Belki de bu yüzden günlük hayatımızın pek çok alanında aynı cümleyi duyuyoruz:

"Herkes yapıyor."

Oysa medeniyet, tam da "herkes yapıyor" denilen yerde başlayan küçük ihlallere gösterilen dirençle inşa ediliyor.

Aslında mesele trafikten çok daha büyük.

Trafik sadece bu kültürün en görünür aynası.

Sıraya kaynak yapmak da aynı anlayışın ürünü; kamu malına zarar vermek de. Gürültü yaparken komşuyu düşünmemek de, parkta çöp bırakıp gitmek de... Kuralların yalnızca başkaları için var olduğuna inanmak, hayatın her alanında benzer sonuçlar doğuruyor.

Peki bunun refahla ne ilgisi var?

Tam da burada Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Douglass North'un yıllar önce dikkat çektiği bir noktaya geliyoruz. North'a göre ülkeleri kalkındıran yalnızca doğal kaynaklar, teknoloji ya da sermaye değildir. Asıl belirleyici olan, insanların güven duyduğu kurumlar ve herkes için geçerli olan kurallardır.

Çünkü güven, ekonominin görünmeyen sermayesidir.

Bir yatırımcı yatırım yaparken sadece vergi oranına bakmaz. Hukukun öngörülebilir olup olmadığına da bakar. Bir girişimci sadece pazarın büyüklüğünü hesaplamaz. İmzaladığı sözleşmenin uygulanacağından da emin olmak ister.

Kısacası güvenin olmadığı yerde ekonomik maliyet artar.

Kuralların kişilere göre değiştiği yerde ise güven azalır.

Siyaset bilimci Francis Fukuyama da toplumların başarısını anlatırken sık sık "güven" kavramını öne çıkarır. Birbirine güvenen insanların oluşturduğu toplumlar daha hızlı üretir, daha kolay iş birliği yapar ve daha düşük maliyetle kalkınır.

Demek ki mesele yalnızca hukuk değil.

Mesele aynı zamanda ekonomi.

Ve belki de en çok kültür.

Türkiye'de çoğu zaman kuralları bilmemekten şikâyet ediyoruz.

Oysa bana göre daha büyük sorun, öğrenmeye ihtiyaç duymamak.

Daha da önemlisi, bildiği kuralları işine geldiğinde uygulayıp işine gelmediğinde görmezden gelmek.

Hukukçuların sıkça hatırlattığı gibi, "Kanunu bilmiyordum" demek hiçbir modern hukuk düzeninde kişiyi sorumluluktan kurtarmıyor. Çünkü hukuk, vatandaşın kuralları öğrenme yükümlülüğünü de kabul ediyor.

Peki biz günlük hayatımızda aynı sorumluluğu hissediyor muyuz?

İşte asıl soru bu.

Kuralsever olmak, yasakları sevmek değildir.

Hayatı bürokrasiye teslim etmek hiç değildir.

Kuralsever olmak; kendimiz için istediğimiz hakkı başkası için de istemektir.

Kimsenin görmediği yerde de doğru olanı yapabilmektir.

Çocuklarımıza yalnızca matematik ya da yabancı dil öğretmek yetmez. Birlikte yaşamanın da bir dili olduğunu öğretmemiz gerekiyor. O dilin alfabesi ise kurallardan oluşuyor.

Belki de yıllardır refahı yanlış yerde arıyoruz.

Yeni teşvik paketlerinde...

Yeni yasalarda...

Yeni projelerde...

Oysa refah bazen çok daha sessiz bir yerde filizleniyor.

İnsanların birbirine güvendiği, sıraya saygı duyduğu, kamu malını kendi malı gibi koruduğu, kuralları ceza korkusuyla değil, ortak yaşamın gereği olarak benimsediği toplumlarda...

Çünkü gerçek zenginlik yalnızca kişi başına düşen gelirle ölçülmüyor.

Bir ülkenin gerçek zenginliği, vatandaşlarının kimsenin denetlemediği anlarda nasıl davrandığında da gizli.

Belki de bu yüzden refahın görünmeyen anahtarı ne yeraltı zenginlikleri ne de büyük yatırımlardır.

Belki de o anahtarın adı sadece kuralsever olmaktır.

UNUTMAYIN… Bu dünyayı torunlarımızdan ödünç aldık. BUGÜN DÜNYA BARIŞI, ÇEVRE, HAK VE ADALET İÇİN BİR ŞEYLER YAPMIŞ OLMANIZI DİLİYORUM.