Şi'den ABD'ye iade-i ziyaret! Tarifeler, İran ve yapay zekâ gündemde

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ekonomik ve ticari anlaşmazlıklar, Orta Doğu'daki savaş ve yapay zeka güvenliği konularını görüşmek üzere bu hafta ülkesinin stratejik rakibi ABD'yi ziyaret edecek.

Çin Dışişleri Bakanlığından yapılan açıklamada, Devlet Başkanı Şi'nin, ABD Başkanı Donald Trump'ın davetiyle 23-25 Eylül tarihlerinde Washington'a resmi ziyarette bulunacağı belirtildi.

Beyaz Saray'dan daha önce yapılan açıklamada Başkan Trump ve eşi Melania'nın, Çin lideri Şi ve eşi Pıng Liyüen'i 24-25 Eylül'de Beyaz Saray'da konuk edeceği bildirilmişti.

Tarifeler, nadir toprak elementleri

Washington’daki zirvede liderlerin tarifeler, teknoloji kısıtlamaları, nadir toprak elementlerinin kontrolü gibi sorun alanlarında daha önce vardıkları geçici mutabakatı sürdürerek, "yapıcı stratejik istikrar ilişkisi" olarak tanımladıkları ikili ilişkilerine buna uygun bir yön çizmeye çalışacak.

Orta Doğu'da devam eden savaş ve bunun küresel enerji güvenliği açısından yol açtığı krizin, zirvenin önemli konu başlıklarından birisi olması bekleniyor.

Öte yandan son dönemde sıkça gündeme gelen yapay zeka güvenliği de liderlerin ele alması gereken bir başka önemli gündem maddesi olacak. Zirvede, iki ülke arasında "uyarı mekanizması" oluşturulmasını da içeren yapay zeka diyaloğu başlatmasına karar verilmesi bekleniyor.

Busan mutabakatı

ABD ile Çin arasındaki ilişkiler, Trump'ın ikinci iktidar döneminde bir tarafta Washington yönetiminin tarife artışları ve teknoloji alanındaki kısıtlamaları diğer tarafta Çin'in küresel tedarikin büyük bölümünü karşıladığı nadir toprak elementlerinin kontrolüne yönelik attığı adımlarla genişleyen bir dizi anlaşmazlık nedeniyle düğümlenmişti .

Trump ile Şi'nin Ekim 2025'te Güney Kore'nin Busan şehrinde yaptığı görüşmede taraflar anlaşmazlık konularında geçici uzlaşmaya varmıştı.

Görüşmede, iki ülke, "karşılıklı tarifeler" kapsamında birbirlerine getirdikleri yüzde 24 ek tarifeyi 10 Kasım 2025'ten itibaren bir yıl erteleme konusunda anlaştıklarını duyurmuştu.

Çin tarafı, fentanil ve öncül maddelerinin ihracatının kontrolü konusunda gerekli adımları atmayı taahhüt ederken, ABD tarafı da bu alandaki tedbirlerinin yetersizliği gerekçesiyle Çin'e getirilen yüzde 20 ek gümrük tarifesini yüzde 10'a düşüreceğini bildirmişti.

Washington yönetimi 29 Eylül’de, ihracat kontrolü uyguladığı varlık listesindeki yabancı şirketlerin yüzde 50’yi aşan pay sahibi olduğu ortaklıkları da kapsayan kuralın yürürlüğe girmesini bir yıl ertelemiş, buna karşılık Çin tarafı da nadir toprak elementlerinin ihracatının kontrolüne ilişkin 9 Ekim'de aldığı tedbirlerin uygulanmasını bir yıl ertelemeyi kabul etmişti.

ABD, Çin'in denizcilik, lojistik ve gemicilik sektörlerine başlattığı 301. madde soruşturması sonunda, ülkesinin limanlarını kullanan Çin gemilerine ton başına ek liman ücreti getirilmesine ilişkin kararı, Çin de buna misilleme olarak aldığı tedbirleri bir yıl erteleyeceğini duyurmuştu.

Trump'ın Çin'i ziyareti

ABD Başkanı'nın mayısta Çin’e yaptığı ziyaret de ekonomik rekabet konuları ve ticari sorunlarda daha önce varılan geçici uzlaşmaların sürdürülmesini sağlarken bazı tarım ve gıda ürünlerinde tarife dışı engellerin karşılıklı kaldırılması, Çin'in ABD'den yolcu uçakları satın alması ve belirli ürünlerde karşılıklı tarife indirimlerinin müzakere edilmesi gibi yeni sonuçlar ortaya çıkarmıştı.

Ziyarette taraflar, ticaret ve yatırım alanlarındaki karşılıklı endişelerini ele almak üzere "Ticaret Kurulu" ve "Yatırım Kurulu" oluşturulmasına karar vermişti. Ticaret Kurulu aracılığıyla belirli ürünlerde karşılıklı tarife indirimlerinin müzakere edilmesi ve ilke olarak eşit miktarlardaki ürünlerde tarife indirimlerine gidilmesi konusunda anlaşmaya varılmıştı.

Bu arada taraflar, Çin'in ABD'den yolcu uçağı alması ve ABD'nin de uçak motoru ve yedek parçasını sağlamayı garanti etmesi konusundaki düzenlemelerde anlaşmaya varıldığını bildirmişti.

Orta Doğu'daki savaş

Trump, ABD ile İsrail'in İran'a saldırılarıyla başlayan ve İran'ın misillemeleriyle Orta Doğu'da tırmanan savaşın, kırılgan ateşkes süreci içinde halen çözüme kavuşturulamadığı bir dönemde Çin'i ziyaret etmişti. İran'la savaştan umduğu sonuçları alamayan Trump, Pekin'e eli zayıf gelmişti.

İran meselesinin Washington'da yapılacak yeni zirvenin de gündeminde olması bekleniyor. Haziranda varılan mutabakata rağmen savaş hala sona ermiş değil. Çatışmanın küresel enerji ticareti açısından kritik geçiş güzergahı Hürmüz Boğazı'nda sebep olduğu kesintinin ekonomik etkileri, küresel düzeyde hissedilmeye devam ediyor. Üstelik Yemen'de hükümet güçleriyle çatışan İran destekli Husilerin, Kızıldeniz kıyısındaki yerleşimleri ele geçirmesiyle, enerji nakliyesindeki kesintinin Babulmendeb Boğazı'na da sirayet etmesi olasılığı bulunuyor.

Trump’ın, ziyaretten bir hafta önce Amerikan hükümetine Rusya’dan petrol ve doğal gaz ithal eden ülkelere yüzde 100'e kadar ek tarife ve ikincil yaptırımlar uygulama yetkisi veren ve İran'a yaptırımları genişleten "Lindsey O. Graham 2026 Rusya ve İran Yaptırımları Yasası"nı imzalaması, Rus petrolü ve doğal gazının en büyük alıcısı konumundaki Çin’e karşı elini güçlendirmeye yönelik bir hamle olarak yorumlanıyor.

Yapay zekâ güvenliği

Öte yandan son dönemde sıkça gündeme gelen yapay zeka güvenliği de iki ülke arasında ele alınması gereken bir başka önemli gündem maddesi olarak öne çıkıyor.

Eski ABD Başkanı Joe Biden ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Kasım 2023'te ABD'nin San Francisco kentinde yaptıkları görüşmede iki ülkenin yapay zeka alanında ortak çalışma grubu oluşturması konusunda mutabakata varmış ancak daha sonra bu konuda somut adım atılmamıştı.

Şi'nin ziyareti öncesinde, ABD Hazine Bakanı Scott Bessent ve Çin Başbakan Yardımcısı Hı Lifıng'ın öncülük ettiği heyetlerin hazırlık görüşmesinde, iki ülke arasında "uyarı mekanizması" oluşturulmasını da içeren yapay zeka diyaloğu başlatılması konusunda fikir birliğine varıldı.

Yapay zeka yönetimi konusunda iki ülkenin bakış açılarındaki farklılık bugüne dek bu alanda diyaloğu engelleyen etken olarak görülüyordu. ABD, yapay zeka sistemlerinin yaratabileceği risklere odaklanan güvenlik mekanizmaları tesis edilmesini isterken Çin tarafı geniş anlamda küresel yapay zeka yönetimi oluşturulmasını savunuyor.

Öte yandan ABD'li yapay zeka geliştiricisi şirketler Çinli yapay zeka şirketlerinin, "damıtma" adı verilen yöntemle kendi modellerinden veri çaldığını iddia ederek, Washington yönetiminden bunu engelleyecek tedbirleri almasını istiyor.

Piyasalarda gözler Trump-Şi Cinping görüşmesinde

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping: Zamanın sorunlarına birlikte yanıt vermeliyiz