Emeklilikte ‘çalıştıkça kazandıran’ model önerisi

Dijitalleşme ve yapay zekâ temelli dönüşüm, yalnızca iş yapış biçimlerini değil sosyal güvenlik sistemlerini de köklü biçimde değiştiriyor. Özellikle Batı Avrupa’da azalan nüfus, robotik teknolojiler ve otomasyonun etkisiyle sosyal güvenlik modelleri yeniden tasarlanıyor.

Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Eski Başmüfettişi İsa Karakaş, Türkiye Gazetesi'ndeki köşe yazısında bu süreci değerlendirerek dünyada artık “bütüncül yaklaşım” ve “yaşam boyu güvence” anlayışının öne çıktığını belirtti. Karakaş’a göre dijital çağın getirdiği yeni çalışma modelleri, klasik sosyal güvenlik sistemlerini zorlayan başlıca unsur haline geldi.

Türkiye “yaşlı ülke” statüsünde

Karakaş, Türkiye’nin iki yıldır resmi olarak “yaşlı ülke” kategorisinde bulunduğunu hatırlatarak, buna rağmen sosyal güvenlik alanında kapsamlı bir reform yapılmadığına dikkat çekti.

Yaşlanan nüfus, değişen istihdam yapısı, maaş ve yaş dengesizlikleri ile sistemden erken çıkışların mevcut yapıyı baskı altına aldığı vurgulandı. Emeklilik sistemine yönelik eleştirilerin artmasının, yapının toplumsal beklentileri karşılamakta zorlandığını gösterdiği ifade edildi.

Hükümetin Orta Vadeli Program (OVP) ve Cumhurbaşkanlığı programında sorun alanlarını tespit ettiğini belirten Karakaş, ancak 2023’ten bu yana planlanan düzenlemelerin uygulamaya geçirilemediğini kaydetti.

Dijital dönüşüm ve prim gelirleri

OVP’de çalışma hayatında dijital dönüşüme yönelik adımların gündeme alınmasının beklendiğini aktaran Karakaş, bu düzenlemelerin temel amacının SGK’nın mali yapısını güçlendirmek olduğunu ifade etti.

Programda öne çıkan başlıklar arasında kayıt dışı istihdamla daha etkin mücadele, sistem dışında kalan nüfusun kapsama alınması, yeni çalışma modellerine uyum sağlanması ve sağlık harcamalarında verimliliğin artırılması yer alıyor. Karakaş’a göre bu adımlar tek başına yeterli olmasa da sistemin sürdürülebilirliği açısından kritik önem taşıyor.

“Çalıştıkça maaş düşüyor” eleştirisi

Yazıda mevcut sistemdeki çarpıcı bir soruna da işaret edildi. Asgari ücret ve yakın seviyelerde gelir elde edenlerin, çalışmaya devam ettikçe emekli maaşlarının düşmesi ya da taban maaşta eşitlenmesi önemli bir çelişki olarak değerlendirildi.

Yüksek enflasyon dönemlerinde uzun süre prim ödeyenlerin beklenen artışı görememesi, hatta maaş kaybı yaşaması çalışanları sistemden uzaklaştırıyor. Bu durumun ya erken emekliliğe ya da kayıt dışı çalışmaya yönelimi artırdığı belirtiliyor.

“Çalışmayı teşvik eden model” çağrısı

Karakaş, sosyal güvenlik sisteminin uzun vadeli mali sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi gerektiğini vurgulayarak, mevcut maaş bağlama oranlarının özellikle 1999 ve 2008 sonrası dönemde çalışanları dezavantajlı hale getirdiğini ifade etti.

Ona göre sistemin temel prensibi “çok çalışan, çok prim ödeyen daha yüksek maaş almalı” anlayışına dayanmalı. Aksi halde SGK hem prim gelirinden mahrum kalıyor hem de daha erken emekli maaşı ödemek zorunda kalıyor.

Yazıda; sistemin kapsamının genişletilmesi, prim tahsilat süreçlerinin etkinleştirilmesi, bilişim altyapısının güçlendirilmesi ve teşvik mekanizmalarının sadeleştirilmesi gibi adımların da gündemde olduğu aktarıldı.

Karakaş’ın değerlendirmeleri, yaşlanan nüfus ve dijital dönüşüm sürecindeki Türkiye’nin sosyal güvenlik sistemini ertelemeden yeniden yapılandırması gerektiğine işaret ediyor. Emeklilikte çalışmayı ödüllendiren bir modelin hayata geçirilmesi, hem kurumun mali dengesini hem de çalışanların sisteme güvenini güçlendirecek kritik bir adım olarak öne çıkıyor.

Emeklilik sisteminde büyük çelişki: Çok çalışana daha az maaş!

Yargıtay'dan emeklilik hesabıyla ilgili emsal karar