İnsanlığın geleceği projesi: İlk uzay bebeği Türk doktora emanet

Uzay araştırmaları Ay ve Mars'ta kalıcı yaşam hedefi doğrultusunda hız kazanırken, bilim insanları dünya dışındaki yaşamın sağlık boyutuna odaklanıyor.

Uzayda sağlıklı yaşamın sürdürülmesi, üreme ve yeni nesillerin yetiştirilmesine ilişkin kritik sorulara yanıt arayan uluslararası bir araştırma ekibine ise Türk bilim insanı liderlik ediyor. South Florida Üniversitesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Bölümü'nde görev yapan, aynı zamanda NASA OSDR Kadın Üreme Analizi Çalışma Grubu Başkanlığı'nı yürüten Doç. Dr. Begüm Mathyk, uzay görevlerine katılacak kadın astronotların sağlığının korunmasına yönelik çalışmalarıyla dikkat çekiyor. Virgin Galactic'in tamamı kadınlardan oluşan ekibinin sağlık süreçlerini inceleyen ve NASA ile ortak projelerde yer alan Mathyk, uzay tıbbı, yer çekimsiz ortamda gerçekleştirilen sağlık uygulamaları ve insanlığın uzaydaki geleceğine ilişkin değerlendirmelerini Türkiye gazetesinden Ziyneti Kocabıyık ile paylaştı.

Uluslararası uzay araştırmalarındaki çalışmalarıyla dikkat çeken Doç. Dr. Begüm Mathyk, bu yıl Türkiye'de düzenlenecek iki önemli uzay organizasyonunda konuşmacı olarak yer alacak. Mathyk'in, Türkiye'de gerçekleştirilecek olan ICAM 2026 ile Antalya'da düzenlenecek dünyanın en prestijli uzay etkinliklerinden biri olan IAC 2026'da sunum yapması planlanıyor.

Doç. Dr. Mathyk, doktor bir anne babanın çocuğu. Ancak çocukluk yıllarından itibaren gökyüzünü, uzayı ve uzayda hayatı hep merak etmiş. Meslek seçerken, doktorlukla uzay arasında kalsa da sonunda iki mesleği birleştiren bir alan bulmuş kendine. Uzay tıbbı... Bu seçimini de şöyle anlatıyor:

“Hekimlik benim için her zaman merak, heyecan ve insanlara nerede olurlarsa olsunlar yardım edebilmek anlamına geldi. Kadın sağlığı alanında çalışırken uzay araştırmalarında bu konuda önemli bilgi eksiklikleri olduğunu fark ettim. Uzaya çıkan kadın sayısı artarken, kadın üreme sağlığının uzay şartlarında nasıl etkilendiğine dair veriler oldukça sınırlıydı. Bu nedenle yaklaşık yedi yıl önce çalışmalarımı bu alana yönlendirdim.”

Uzay ortamında ilk ultrasonu yaptı

Doç. Dr. Mathyk, şu anda uzay uçuşlarının kadın üreme sistemi üzerindeki etkilerini inceleyen çeşitli projeler yürütüyor. Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ile yürütülen çalışmalarda ve ABD’de NIH (Ulusal Sağlık Enstitüleri) tarafından desteklenen uzay biyolojisi projelerinde görev alan Doç. Dr. Begüm Mathyk, bu arada tıp tarihine geçecek sıra dışı bir başarıya imza attı. Dünyada ilk kez, yer çekimsiz uzay analoğu bir ortamda jinekolojik ultrason muayenesi gerçekleştirdi. Amerikan Kadın Doğum ve Jinekoloji Derneği’nin resmî dergisinde de yayımlanan bu çalışma, gelecekteki uzun süreli uzay görevlerinde teşhis ve tedavi süreçleri için devrim niteliğinde bir adım olarak kabul ediliyor.

İlk uzay turistleriyle çalıştı

Begüm Mathyk’ın çalışmalarından biri, tamamı sivillerden oluşan insanlı ilk uzay yolculuğu programı Inspiration4 ekibindeki kadın astronotlarla oldu. Mathyk, uzayda kadın sağlığı verilerini çalıştı.

Astronotların sağlığı ona emanet

Uzay tıbbı alanındaki çalışmalarıyla küresel ölçekte dikkat çeken Türk hekim, uluslararası düzeyde birçok kritik projede lider konumda. Uzaya yapılan ilk sivil uçuş olan “Inspiration4” da uzay uçuşlarının kadın ve erkek vücudunda yaptığı farklı biyolojik etkileri araştırarak, hormon ve bağışıklık sistemindeki değişiklikleri haritalandırdı. Daha da önemlisi bu yıl içinde gerçekleştirilecek olan ve tamamı kadınlardan oluşan astronot ekibinin uzay uçuşu öncesi ve sonrası sağlık durumlarını inceleyecek.

Uzay çalışmaları dünyadaki kadınlar için de umut ışığı

“Okuyucular, ‘Aman uzaydaki kadın sağlığı beni neden ilgilendirsin?’ diye düşünebilir” diyen Doç. Dr. Mathyk, “Uzay araştırmaları sadece astronotlar için yapılmıyor. Uzayda öğrendiğimiz birçok bilgi; Dünya’daki kadınların sağlığı, ilaç geliştirme ve yeni sağlık teknolojilerinin geliştirilmesine de katkı sağlayabiliyor” yorumunu yapıyor. Doç. Dr. Mathyk, çalışmalarını şöyle özetliyor:

“Bugüne kadar yaptığım çalışmalarda uzay uçuşlarının kadın mikrobiyotası, özellikle vajinal mikrobiyom üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmalar yayımladım ve farklı yer çekimi şartlarının anne sütü üzerindeki etkilerini araştıran bir projeyi yakın zamanda tamamladım. Bunun yanında, tamamı kadınlardan oluşan uluslararası IIAS-02 araştırma astronotu ekibinde kadın sağlığı çalışmalarına liderlik ediyorum. Ayrıca Ay Uzay İstasyonu kapsamında insan sağlığı araştırmalarına yönelik uluslararası bir çağrıya, Ay ortamında kadın sağlığı araştırmaları ve mevcut bilimsel zorluklar üzerine hazırladığım bir öneriyle katkıda bulundum. Şu anda bazı projelerimiz hazırlık aşamasında, bazıları ise veri analiz sürecinde.”

"Geleceğin uzay sağlık kılavuzunu hazırlıyoruz"

Uzayın insan vücudu üzerindeki etkilerinin hâlen tam olarak bilinmediğini belirten Doç. Dr. Mathyk, “Özellikle kadın sağlığı konusunda çok önemli araştırmalara ihtiyaç var. Yer çekiminin azalması, radyasyon maruziyeti ve biyolojik değişimler insan sağlığını nasıl etkiliyor? Üreme sistemi bu şartlarda nasıl çalışıyor? Bunlar geleceğin en önemli bilimsel soruları arasında yer alıyor. Amacımız, kadın sağlığı ile ilgili mevcut uzay verilerini bir araya getirerek bilgi eksiklerini belirlemek ve yeni araştırmaları teşvik etmek. Elde ettiğimiz bilimsel bulguları, astronotların uzay uçuşu sağlık kılavuzlarına dönüştürüyoruz. İnsanlığın bir gün Dünya dışında hayat kurması hâlinde, bu hazırlıkların bir parçası olmak en büyük vizyonum” dedi.

Gençlere mesajı: Kendinize sınır koymayın

Türkiye’de aldığı tıp eğitiminin uluslararası vizyonundaki önemine dikkat çeken, Türk gençlerine şu sözlerle sesleniyor: “Bilimsel yolculuk her zaman kolay olmuyor; kısıtlı imkânlar ve belirsizliklerle karşılaşabiliyorsunuz. Ancak merak duygunuzu kaybetmeyip yılmadan çalıştığınızda, en büyük fırsatlar en beklenmedik anlarda karşınıza çıkıyor. Kendinize asla sınır koymayın.”

Mars doğumlu bebekler görecek miyiz?

İnsanlık gelecekte Mars’a gitmeyi, orada şehirler kurmayı hayal ediyor. Peki, mevcut araştırmalarınıza göre uzayda hamile kalmak ve çocuk doğurmak mümkün mü? Gelecekte “uzay doğumlu” bebekler görecek miyiz?

Doç. Dr. Begüm Mathyk bu soruyu da şöyle cevaplıyor: “Bugün için bu sorunun kesin bir cevabı yok. Uzayda gebelik, fetal gelişim ve doğum konusunda çok sınırlı bilgiye sahibiz. Uzayda üreyen balıklar var fakat insan biyolojisi çok daha kompleks. Ancak ilerleyen yıllarda yapılacak araştırmalarla bu soruların cevaplarını daha iyi anlayacağız. Uzun vadede uzayda doğan insanların olması teorik olarak mümkün görünse de henüz bilimsel olarak cevaplanması gereken çok sayıda soru var.”

Çalıştığı hastanede kadın doğum doktorluğu hizmeti veren Doç. Dr. Mathyk, bir taraftan uzay çalışmalarını sürdürürken diğer taraftan da yıl boyunca çeşitli uluslararası konferanslarda konuşmacı olarak yer alıyor ve Almanya, Berlin’deki Charité Üniversitesi’nde Uzay Tıbbı Yüksek Lisans Programı’nda kadın sağlığı dersleri veriyor.

Türkiye'nin uzay çalışmalarını gururla takip ediyorum

Dünyada uzayla ilgili gözle görünenden çok daha büyük çalışmalar yapıldığını söyleyen Doç. Dr. Mathyk, “Bütün dünyada uzay alanında çılgınca denebilecek çalışmalar yapılıyor. Neredeyse her ülkenin uzay çalışmaları var. Türkiye’nin uzay ajansını kurması, son yıllarda uzay alanında çalışması son derece önemli. Gururla takip ediyorum. Bu yarışta geri kalmamak gerek” dedi.

Uzayda yaşamın kapısı aralanıyor: Ay toprağından oksijen üretildi

İnsanlı uzay uçuşunda yeni zirve: Artemis II tarihe geçti

Uzayda sır dolu 20 dakika: ISS’de 28 yıl sonra bir ilk... Tüm ekip tahliye edildi

Eski ABD Başkanı Obama: Uzaylılar gerçek

Musk’tan uzayda yapay zeka hamlesi