Gıda israfının yıllık faturası: 46 milyar tl

Gıda, iklim değişikliği, artan enflasyon oranları ve giderek derinleşen yoksulluk sarmalında sürdürülebilirliğin en zayıf halkalarından birine dönüştü. Tarlada başlayıp soframızda son bulan bu süreçte meydana gelen her bir fire, yalnızca finansal kayıp yaratmakla kalmıyor; aynı zamanda suyun, insan emeğinin, enerjinin ve karbon kotamızın da boşa gitmesine neden oluyor.

Ülkemizde her yıl milyarlarca lira değerinde gıda çöpe atılırken, sağlıklı ve yeterli gıdaya ulaşamayan milyonlarca insan bulunuyor. İstatistiklere bakıldığında, Türkiye'de yıllık gıda israfı 26 milyon ton civarındayken, kişi başına düşen israf miktarı ise yaklaşık 100 kilogramı buluyor. Daha da çarpıcı olanı, bu israfın çok büyük bir kısmının etiket üzerindeki tarihlerin yanlış yorumlanması sebebiyle, aslında "tüketime uygun" ve "güvenli" gıdaların atılmasından kaynaklanması. Oysa küresel ölçekte israf edilen gıdanın sadece üçte birlik kısmı bile dünyadaki tüm açlık çeken insanları doyurmaya yetecek seviyede.

Dünya'nın haberinde, Temel İhtiyaç Derneği (TİDER) Başkanı Hande Tibuk, bu sorunun salt bir tüketici alışkanlığı ile açıklanamayacağını, ardında sistemsel ve kültürel bir boyut barındırdığını ifade ediyor. Tibuk, bu israfın yarattığı maddi külfetten yola çıkarak çözüm önerilerini detaylandırdı.

Yıllık kayıp 46 milyar lirayı buluyor

Türkiye'deki gıda israfının yıllık maliyetinin 46 milyar TL'ye ulaştığına dikkat çeken Tibuk, hanelerdeki israfın sadece yüzde 10 oranında azaltılmasıyla ülke genelinde 4,6 milyar TL tasarruf sağlanabileceğini vurguladı. Tibuk, bu devasa tutarın içinde hem gıda kayıplarının hem de doğrudan israfın yer aldığını belirtti.

Terminolojiye de açıklık getiren Tibuk, gıda kaybının tarımsal üretimden başlayıp işleme, depolama ve lojistik süreçlerine kadar uzanan aşamalardaki miktar ve kalite düşüşü olduğunu; gıda israfının ise perakende seviyesinde ve evlerimizde yenilebilir durumdaki gıdaların çöpe atılması anlamına geldiğini hatırlattı. Gelişmiş ülkelerde israfın, gelişmekte olan ülkelerde ise üretim kayıplarının ön planda olduğuna değinen Tibuk, Türkiye'de her iki durumun da eş zamanlı yaşandığını; kayıpların tarım aşamasında, israfın ise daha çok büyükşehirlerdeki tüketim kültüründe kendini gösterdiğini söyledi.

Üretim safhasındaki plansızlık ve yetersiz teknoloji kullanımının zayiatı büyüttüğünü aktaran Tibuk, doğru bir ekim planı yapılmaması ve lojistiğin sağlam kurgulanmaması durumunda tarladaki emeğin heba olduğunu ifade etti.

Tarihi geçtiği için hemen çöpe atmayın

Tibuk'un altını çizdiği bir diğer önemli husus ise etiket okuma alışkanlıklarıydı. Tarih ibarelerinin yanlış anlaşılmasının, dünya çapında her yıl 70 ile 130 milyar dolar arasındaki (toplam gıdanın %7-%10'u) gıdanın israfına yol açtığını belirten Tibuk, "Bu kavram kargaşası Avrupa'daki israfın yüzde 10 ila 15'ini oluştururken, ülkemizde bu bedelin 40 milyar TL'nin üzerinde olduğu tahmin ediliyor" şeklinde konuştu.

Toplantıda, "Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi"ni geçmiş olsa bile konserve, bakliyat ve makarna gibi gıdaların doğru koşullarda muhafaza edildikleri takdirde; renk, koku ve görünümde bozulma yoksa güvenle yenilebileceği hatırlatıldı. Özellikle makarnanın su barındırma oranının düşüklüğü sebebiyle bakteri üretmediği ve bu yüzden doğrudan çöpe atılmasının yanlış olduğu vurgulandı.

Anadolu'da israf oranlarının çok daha düşük olduğunu ifade eden Tibuk, "Geleneklerimizde gıdaya hürmet vardır; çuvalla aldığımız pirinç böceklenene dek atılmazdı. Ancak büyükşehir hayatı ne yazık ki bu bilinci zayıflatıyor" dedi.

Gıda bağışında bulunanlara vergi avantajı

İsrafın önlenmesinde yerel yönetimlerin üstlendiği kritik role de değinen Tibuk, kurtarılan yiyeceklerin doğru adreslere ulaşması için güçlü bir sosyal hizmet ağına sahip olan belediyeler ve kaymakamlıklarla işbirliği yaptıklarını söyledi. Buna rağmen sistemdeki en büyük yarığın yasal bir zorunluluk olmaması olduğunu belirten Tibuk, "Şirketlere ürettiklerini çöpe atmak yerine insanlığın faydasına sunmayı emreden bir düzenlememiz yok. Yasalar çerçevesinde bir zorunluluk olsa perakendeciler kendileri bize gelir; şu an ise onları ikna etmeye çalışarak ilerliyoruz" ifadelerini kullandı.

Türkiye'nin gıda bağışı konusunda ciddi bir avantaja sahip olduğuna da değinen Tibuk, gıda bankacılığı alanında faaliyet gösteren derneklere yapılan yardımların tamamının vergi matrahından düşülebildiğini, bunun çok değerli ancak firmalar tarafından yeterince bilinmeyen bir teşvik olduğunu hatırlattı.

Tarımın iklim krizinden, dondan, kuraklıktan ve aşırı yağışlardan doğrudan etkilendiğini ve bunun bir beka sorunu olduğunu vurgulayan Tibuk, kooperatifleşme, karşılıklı güven ve doğru planlamanın şart olduğunu dile getirdi. Tibuk ayrıca, TİDER olarak 7 Nisan 2026 tarihinde İstanbul'da 6. Gıda Bankacılığı Zirvesi'ni gerçekleştireceklerini; bu yılki etkinlikte tarımsal kayıpları önleyecek yapay zekâ ve teknoloji uygulamalarına odaklanacaklarını, konuların yerli ve yabancı uzmanlar eşliğinde masaya yatırılacağını duyurdu.

SKT ve TETT kavramları arasındaki farklar

TİDER, israfın önüne geçmek ve gıda güvenliğini sağlamak için bu iki terimin ayrımını şu şekilde detaylandırıyor:

• Son Kullanma Tarihi (SKT): Süt, süt ürünleri ve et gibi çabuk bozulabilen riskli gıdalarda sağlık ve güvenlik sınırını belirtir. Bu tarih aşıldıktan sonra ürün kesinlikle yenmemelidir.

• Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT): Çoğunlukla kuru gıdalar ve bakliyatlar gibi raf ömrü uzun ürünlerdeki kalite referansıdır. Uygun şartlarda saklanan ve tat, koku, görüntü açısından anormallik taşımayan gıdalar bu tarih geçse bile sağlıkla tüketilebilir.

İsrafın önüne geçmek için 5 temel kural

TİDER Genel Müdürü Nil Tibukoğlu ise sorunun yalnızca evlerde değil, gıda tedarik zincirinin bütününde yaşandığına işaret etti. TETT süresi dolmuş ancak bozulmamış ürünlerin gıda bankaları vasıtasıyla yardıma muhtaç kişilere verilebileceğini aktaran Tibukoğlu, "Etiketleri doğru okumayı öğrenmek, milyonlarca insana yardım etmenin en güçlü yollarından biridir" diyerek şu 5 adımı önerdi:

1. Buzdolabınızı düzenli olarak kontrol edin: Alışverişe çıkmadan önce ihtiyaçlarınızı netleştirin ve oluşturduğunuz listenin dışına çıkmamaya özen gösterin.

2. Yakın tarihli ürünlere yönelin: Eğer kısa süre içinde tüketecekseniz, raflardaki son kullanma tarihi yaklaşmış ürünleri tercih ederek bunların çöpe gitmesine engel olun.

3. Tarih ayrımlarını bilin: SKT ile TETT arasındaki farkı öğrenin ve ürünleri sadece tarihi geçtiği için hemen çöpe atmayın.

4. Muhafaza koşullarına uyun: Gıdaların ömrünü uzatmak için dondurucu kullanmak gibi doğru saklama yöntemlerini tercih edin.

5. Sıfır atık prensibini benimseyin: Artan yemeklerinizi farklı tariflerde değerlendirin, organik atıklardan kompost yapın ve israfı en aza indirmeye odaklanın.
   
   

   BM: ABD'nin petrol ablukası, Küba'daki insani krizi derinleştiriyor

    

   Havadan içme suyu üretiyor: Nobel'li kimyagerden büyük buluş

    

   Trump'ın oğullarının desteklemişti! O kripto para zarar açıkladı