Barış Erkaya/ Referans Küresel krizin başlangıç noktası olarak kabul edilen 2008'in eylül ayından bu yana borsalar çok ağır bedeller ödedi. Borsada işlem gören şirketlerin toplamda trilyonlarca dolara ulaşan değer kayıpları bu bedelin sadece vitrindeki yönünü oluşturdu. Aslında borsaların ödediği bedeller sadece piyasa değeri kayıplarıyla sınırlı değildi. Battığı için veya çoğu kriz kaynaklı nedenlerle borsalardan çıkan şirket sayıları borsaların çok ciddi bir müşteri kaybı yaşadığını gösteriyor. Krizle birlikte borsa yatırımcılarıyla vedalaşan ve bulunduğu ülke borsasının kotasyonundan çıkan veya çıkarılan şirketlerin sayısı artık binlerle ifade edilir noktaya geldi. 1024 şirket veda etti Global borsalarda marttan beri yaşanan yükseliş trendi, Türkiye'de Sermaye Piyasası Kurulu, Odalar ve Borsalar Birliği gibi sermaye piyasası üst kuruluşlarının piyasaya yeni şirket çekme hedeflerini de iddialı seviyelere koymasına neden olmuştu. Fakat borsalarla kriz dönemine ilişkin bir istatistik var ki, bu iddialı hedeflerin konjonktürü konusunda kafalarda soru işaretlerine neden oluyor. Avrasya Borsalar Federasyonu (FEAS) üyesi 26 ülkenin verilerine göre, kriz borsaları sadece piyasa değeri üzerinden vurmadı. Borsalar krizde aynı zamanda çok sayıda da şirket kaybetti. Krizin başlangıcından hemen önceki ay olan 2008'in ağustos ayından, bu yılın kasım ayına kadar geçen 15 ayda, Avrasya Borsalar Federasyonu (FEAS) üyesi 26 ülkede 1024 şirket, bulunduğu ülkelerdeki borsaların kotasyonlarından çıktı veya çıkarıldı. Borsalara yeni kote olan 57 şirket göz önüne alındığında krizde borsalardan çıkan şirket sayısı net 967 oldu. Mısır ağır yaralı 26 FEAS üyesi ülkenin borsalarında işlem gören toplam şirket sayısı 11 bin 387'den 10 bin 420'ye geriledi. En fazla kan kaybını, Mısır ve Özbekistan borsaları yaşadı. Mısır Borsası'nda işlem gören şirket sayısı 15 ayda 583'ten 195'e geriledi. Borsada artık işlem görmeyen şirketler arasında Panasonic ve Technics gibi dev markaların sahibi olan Tokyo'lu Matsushita Electric de var. Aynı dönemde borsada işlem gören Özbek şirket sayısı da 311'den 68'e gerileyerek 15 ayda 243 adet azaldı. Kriz döneminde kendi kararıyla borsa kotasyonundan çıkan şirketler de var. Uzmanlar hisse senedi piyasasına daha önce kote olan bazı şirketlerin politika değişiklikleriyle borsa kotasyonlarından çıkabildiğine dikkat çekiyor. Avrasya Bölgesi'nde son dönemde Katar Telekom'un kotasyon da çıkma kararı da buna örnek gösteriliyor. Japonya'da 77 şirket Borsaların tarihi boyunca krizler nedeniyle bugüne kadar kotasyondan çıkan veya çıkarılan şirketlerin toplam sayısı 10 binleri buldu. Son krizde sadece Avrasya Bölgesi'ndeki borsalarda binin üzerinde şirketin kotasyondan çıkması, uzmanlara göre krizin vehametinin en önemli göstergelerinden biri oldu. Sadece Avusturalya Borsası'nda son altı ay içerisinde kriz, birleşme, şirketlerin veya hissedarların kendi talepleri veya borsa üyelik ücretlerini ödeyemediği için borsa kotasyonundan çıkan şirket sayısı 52'yi buldu. Japonya Borsası'nda ise 2009'da borsa kotasyonundan çıkan şirket sayısı 77'yi buldu. Bu şirketler arasında kendi başvurusuyla kotasyondan çıkan BNP Paribas bile bulunuyor. Batak Ukrayna'da artış İMKB'nin de 5 halka açık şirketini kaybettiği bu dönemde, Ürdün Borsası ise güç kazandı ve 15 yeni şirket Ürdün Borsası'na katıldı. Onu borsaya kote edilen 8'er yeni şirketle battı-batacak denilen Ukrayna ve Birleşik Arap Emirlikleri izledi. Aynı dönemde hisse senedi yatırımcılarıyla tanışan yeni şirket sayısı ise 40 oldu. Borsalarda bu dönemde buharlaşan para da 291 milyar doları buldu. MISIR VE ÖZBEKİSTAN BORSALARI 630 ŞİRKETİNİ KAYBETTİ Borsa 2008 Eylül 2008 Sonu 2009 Kasım 2009'da Artış-Azalış Krizde Artış-Azalış Mısır 583 201 195 -6 -388 Özbekistan 311 366 68 -298 -243 Moldova 1130 1029 1023 -6 -107 Hırvatistan 353 353 269 -84 -84 Sırbistan 1837 1845 1795 -50 -42 İran 392 356 363 7 -29 Belarus 1781 1752 1760 8 -21 Moğolistan 382 378 363 -15 -19 Gürcistan 162 159 145 -14 -17 Irak 62 67 48 -19 -14 Kırgızistan 40 35 28 -7 -12 Karadağ 74 67 66 -1 -8 Makedonya 94 82 89 7 -5 Türkiye 319 318 314 -4 -5 Pakistan (Tüm borsalar*) 1167 1169 1163 -6 -4 Kazakistan 142 151 139 -12 -3 Bosna Hersek (Tüm borsalar*) 1381 1345 1379 34 -2 Umman 124 124 122 -2 -2 Bahreyn 34 31 33 2 -1 Romanya 167 168 166 -2 -1 Azerbaycan (Tüm borsalar*) 51 52 52 0 1 Filistin 37 37 39 2 2 Bulgaristan 393 405 399 -6 6 Birleşik Arap Emirlikleri 58 56 66 10 8 Ukrayna 57 49 65 16 8 Ürdün 256 261 271 10 15 TOPLAM 11387 10856 10420 -436 -967 * Birden fazla hisse senedi piyasasının bulunduğu ülkelerin borsaları tek kalemde toplanmıştır. Not: Toplam artış/azalış rakamları kotasyondan çıkan ve yeni kote olan şirketlerin netleştirilmesiyle hesaplanmıştır. Kaynak: FEAS Aylık Bültenleri Kotasyondan çıkışın artış nedenleri * Kriz nedeniyle zor duruma düşen şirketler, kotasyon şartlarını sağlamadığı için borsa kotasyonlarından bizzat borsalar tarafından çıkarıldı. * Kriz sürecinde zor duruma düşen şirketlerin bir bölümü başka şirketler tarafından satın alındı veya birleştirildi. Birleştirilen şirketler, tek şirket olarak borsada işlem görmeye başladı ve kotasyonlardan çıkarıldı. * Sermaye piyasalarına ve borsalar kote olmanın maliyetleri bazı ülkelerde kriz döneminde kayda değer miktarlara ulaştı. Özellikle küçük ölçekli şirketler için borsaya kote olmanın maliyeti getirisinden fazla olmaya başladı.