28.07.2009 | Bahadır Özgür | Haber / REFERANS Krizin vatandaşın ve şirketlerin harcamalarını kısması sonucunda vergi gelirlerinde ilk altı ayda yüzde 4,4 düşüş yaşanmasına rağmen hükümet, popülist harcamalardan, kamu bankalarına, görev zararı nedeniyle KİT'lere ve özellikle belediyelere aktardığı kaynağı yüzde 132 oranında artırdı. Haziran sonunda bütçe açığının 23.2 milyar liraya çıkması ve geçen yıla göre açığın 13 kat fazla olması sıkı bir mali disiplinin gerekliliğine işaret etti. Özellikle kriz nedeniyle tüketimin, ihracatın ve ithalatın azalması vergi gelirlerini etkiledi. Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) yılın ilk 6 ayında 19.3 milyar lira olarak gerçekleşti. Bu rakam geçen yılın aynı dönemi ile kıyaslandığında yüzde 2,4 daha aşağıda. Yine önemli bir gelir kalemi olan ithalden alınan KDV altı ayın sonunda 11.6 milyar lira oldu. Bu gelir kalemi de geçen yıla kıyasla yüzde 25,2 düşüş gösterdi. Diğer yandan krizin başladığı aylarda ciddi düşüş gösteren dahilde alınan KDV oranı, hükümetin tedbirler ve KDV indirimleri sayesinde nisan ayından sonra artış eğilimine girdi. Yılın ilk 6 ayında dahilde alınan KDV miktarı 9.5 milyar lira ile geçen yılın aynı döneminin yüzde 12,7 üzerinde gerçekleşti. Kriz vergi gelirini tırpanladı Bütçede ortaya çıkan bu tablo sonucunda yıl sonunda açığın 70 milyar liraya ulaşacağı tahmin ediliyor. Nitekim hükümet bütçe açıklandıktan hemen sonra akaryakıtta ÖTV oranını artırdı. Ayrıca dpasaport gibi değerli kağıtların harçlarına da zam yapıldı. Gelir artırıcı önlemlerin devam etmesi bekleniyor. Ekonomi bürokrasisi de alınacak yeni mali önlemlerle bütçe açığının 60 milyar liranın altında tutulabilmesi için çalışmalarını hızlandırdı. Ancak hükümetin krizin en şiddetli geçtiği ve tüketimin dibe vurduğu, dolayısıyla devletin gelirlerinde önemli bir erozyonun yaşandığı yılın ilk altı ayında bile yıllardır her iktidar döneminde eleştirilerin hedefi olan "popülist" harcamaları hiç kısmaması, aksine daha da artırması dikkat çekiyor. Bütçe kalemlerinde devletin harcamalarını gösteren ve büyük bir ağırlığa sahip olan "cari transfer"de yılın ilk yarısında artış yüzde 30'u buldu. Cari transferlerin içinde tarımsal destek ödemeleri için hükümet 3 milyar 661 milyon lira ayırdı. Ancak cari transferin içinde yatırım ve istihdam açısından bir değer ifade etmeyen harcama kalemlerinde krizde önemli artışlar gerçekleşti. Özellikle mahalli idarelere aktarılan kaynak, kriz döneminde patlama yaptı. Geçen yıl ilk altı ayda 2.7 milyar lira bütçeden kaynak alan mahalli idareler, bu yıl aynı dönemde 7.9 milyar lira kaynak aldı. Böylece hükümet krizin en sert geçtiği aylarda bile belediyelere ayırdığı kaynağı yüzde 191 oranında artırdı. Belediyelere akan kaynak durmadı Cari transferlerin içinde bir başka dikkat çeken kalem de KİT zararları ile kamu kurumlarının görev zararları. KİT zararları için 2008'de 1 milyar lirayı aşkın kaynak ayıran hükümet kriz döneminde bu kaynağı yüzde 71 artırarak 1.8 milyar liraya yükseltti. Aynı şekilde krizde karlarını katlayan kamu bankaları da bütçeden bu yıl daha fazla yararlandı. Halk Bankası'na aktarılan kaynak yüzde 54, Ziraat Bankası'na aktarılan ise yüzde 28 yükseltildi. Hükümet krizde seçim öncesinde sıkça başvurduğu sosyal yardımlardan da vazgeçmedi. Geçen yıl da 533.2 milyon lira ile bir hayli yüksek olan bu kalemde krizde yüzde 15'lik bir artış dikkati çekiyor. Üstelik bu kaynağın içine resmi sosyal yardım kuruluşlarına aktarılanlar yer almıyor. Kamunun görev zararları da bu kaleme dahil edildiğinde krizin ilk 6 ayında bütçeden transfer edilen kaynak 10 milyar lirayı aşıyor. Bu da geçen yılla kıyaslandığında yüzde 132'lik artış demek. 6 AYLIK BÜTÇE DENGESİ (Milyon TL) 2008 2009 Değişim (%) Gider 100.589 124.831 24,1 Bütçe geliri 102.506 101.626 -0,9 Vergi geliri 82.752 79.083 -4,4 Bütçe dengesi -23.205 -1310 BÜTÇE GİDERLERİ KALEM DEĞİŞİM (%) Personel 16,2 SGK primi 12,9 Mal-hiz. alımı 16,8 Cari transfer 30,9 Faiz gideri 31,4 TOPLAM 24,1 VERGİ GELİRLERİ KALEM DEĞİŞİM (%) Gelir vergisi 0,3 Kurumlar vergisi -7,6 BSMV 20,1 Dahilde alınan KDV 12,7 İthalde alınan KDV -25,2 ÖTV -2,4 Damga vergisi 2,8 Harçlar -11,7 TOPLAM -4,4 KİT ZARARLARINA VE BELEDİYEYE AKTARILAN PAY (Bin TL) KALEM 2008 2009 DEĞİŞİM (%) KİT zararları 1.077.269 1.843.752 71 Halk Bankası 101.000 155.041 54 Ziraat Bankası 169.034 215.684 28 Diğer görev zararları 98.229 130.493 33 Sosyal yardımlar 533.257 612.207 15 Mahalli idareler 2.725.964 7.940.189 191 2008'de ilk 6 ayda transfer edilen kaynak: 4.704.753 2009'da ilk 6 ayda transfer edilen kaynak: 10.897.366 Artış: yüzde 132 BÜTÇE GİDERLERİ (milyon lira) 2008 2009 Personel 24.506 28.469 SGK primi 3.053 3.446 Mal ve hiz. alımı 9.161 10.699 Cari transfer 35.226 46.097 Faiz gideri 20.740 27.242 BÜTÇE GELİRLERİ (milyon lira) 2008 2009 Gelir vergisi 18.914 18.972 Kurumlar vergisi 7.714 7.125 BSMV 1.796 2.158 Dahilde alınan KDV 8.442 9.517 İthalde alınan KDV 15.590 11.661 ÖTV 19.775 19.305 Damga vergisi 2.573 2.035 Harçlar 2.573 2.272BÜTÇE